Diagnoza mutyzmu wybiórczego
W Polsce istnieje niewielu specjalistów zajmujących się mutyzmem wybiórczym, a wiedza o nim nie została jeszcze dobrze rozpowszechniona. Często wśród rodziców mutyzm wybiórczy bywa mylony z nieśmiałością, czasami traktuje się go jako stan przejściowy, a trudności dziecka są bagatelizowane. Sami rodzice nierzadko odczuwają lęk przed spotkaniem z psychologiem, według nich jest to sygnał, że z ich dzieckiem jest coś nie tak, a jego zachowanie odbiega od normy. Każdy rodzic chce jak najlepiej dla swojego dziecka, ale niestety bywa też tak, że przez utarte przekonania, niepokoje i obawy, narażają dziecko na cierpienie. Nieleczony mutyzm wybiórczy ma konsekwencje w przyszłości i może doprowadzić do poważniejszych zaburzeń psychicznych jak depresja czy fobia. Trzeba pamiętać, że zgłoszenie się po pomoc jest oznaką dużej odwagi.
Również wśród placówek szkolnych i przedszkolnych da się zauważyć ostrożną postawę wobec psychologów zajmujących się mutyzmem wybiórczym. Powodem tego jest niewielka liczba szkoleń poświęconych temu zaburzeniu. Osoby pracujące z dziećmi na co dzień nie otrzymują odpowiedniego przygotowania do współpracy z podopiecznymi cierpiącymi na mutyzm wybiórczy. Są też niegotowe do współpracy ze specjalistą spoza ich placówki. Warto więc dobrze przyjrzeć się swojemu dziecku. Jeśli swobodnie rozmawia w miejscach, w których czuje się bezpiecznie (np. w domu), a tam gdzie odczuwa skrępowanie (szkoła, przebywanie wśród nieznajomych – milczy – to istnieje duże prawdopodobieństwo, że jest dotknięte mutyzmem wybiórczym.
Jak wygląda diagnoza w Poradni Terapii Mutyzmu „Mówię”?
W Poradni “Mówię” prowadzimy diagnozę i terapię dzieci z mutyzmem wybiórczym i ich rodzin. Nasz pakiet diagnostyczny składa się z konsultacji wstępnej z rodzicami, sesji rodzinnej, konsultacji dziecka pedagogiem oraz dwóch konsultacji psychologicznych z dzieckiem.
Konsultacja wstępna z rodzicami
Konsultacja wstępna z rodzicami ma na celu zebranie podstawowych informacji o problemie z jakim zgłaszają się rodzice. Może odbywać się w poradni bądź w wyjątkowych sytuacjach w formie online. Zawsze jednak nie uczestniczy w niej dziecko. Nigdy bowiem nie rozmawiamy ,,nad głową dziecka” o jego problemach.
O czym rozmawiamy z rodzicami podczas wstępnej konsultacji?
Najpierw zachęcamy rodziców, aby w sposób swobodny opowiedzieli o trudnościach z jakimi się do nas zwracają. Pytamy też, co spowodowało ich wizytę. Czy ta wizyta odbywa się z ich motywacji czy też o trudnościach dziecka zostali poinformowani przez zespół przedszkola czy szkoły. Podczas tej rozmowy zadajemy również pytania ukierunkowujące np. Do kogo dziecko mówi? Ile jest takich osób? W jakich miejscach dziecko komunikuje się bądź milczy? Pamiętamy o tym, że selektywne mówienie jest tylko jednym z objawów mutyzmu wybiórczego. Nie zapominamy o innych ewentualnych obszarach trudności dziecka np. napięciu czy trudnościach z sygnalizowaniem i realizowaniem potrzeb fizjologicznych. Zwracamy uwagę na to, czy dziecko je i pije w miejscach publicznych. Pytamy o relacje zarówno z członkami rodziny, jak i z rówieśnikami.
Pamiętamy o genetycznym podłożu tego zaburzenia, rozmawiamy więc o tym, czy któreś z rodziców było w dzieciństwie nieśmiałe lub wycofane, czy w dalszej rodzinie są takie osoby bądź czy występują zaburzenia psychiczne.
Jeżeli rodzice dysponują już jakąś dokumentacją – prosimy o jej dostarczenie, dzięki temu możemy ją analizować. Spotkanie nie ma tylko charakteru wywiadu, ponieważ o dokładne jego wypełnienie prosimy poza sesją. Podczas tego spotkania rodzice zostają już wyposażeni w konkretne wskazówki dotyczące form pomocy dziecku. Otrzymują też wiedzę na temat formalnych możliwości uzyskania pomocy w placówce oświatowej. Ta pierwsza konsultacja jest niezwykle ważna, niejednokrotnie od tego momentu zaczyna się już proces pomocy dziecku i jego rodzinie.
Na zakończenie konsultacji rodzice lub opiekunowie dostają do wypełnienia wywiad rodzinny oraz kwestionariusz do przedszkola lub szkoły. Ta i inna dokumentacja, którą dysponują rodzice jest ważnym elementem diagnozy dziecka.
Konsultacja rodzinna
Na początku diagnozy w Poradni Terapii Mutyzmu ”Mówię” stawiamy na konsultacje, w której uczestniczą wszyscy członkowie rodziny. Ma ona na celu zaobserwowanie, jak dziecko funkcjonuje w systemie rodzinnym. Proces diagnostyczny dla wielu dorosłych jest trudnym przeżyciem. Mają poczucie, że ktoś z zewnątrz obserwuje ich i ocenia. To całkowicie naturalne, że nie jest im łatwo zaufać obcej osobie, dlatego tak ważne jest zawarcie kontraktu na początku sesji. Diagnosta wyjaśnia wtedy, jaki jest cel tych spotkań.
Sesja odbywa się w swobodnej atmosferze. Diagnosta proponuje gry i zabawy dostosowane do wieku i możliwości dziecka oraz członków jego rodziny. Taka forma zabawy stwarza dziecku przestrzeń do podejmowania samodzielnych decyzji. Zadbanie o bezpieczeństwo dziecka jest kluczem do nawiązania kontaktu. Podczas tej konsultacji diagnosta pełni rolę obserwatora. Włącza się tylko, gdy jego zdaniem jest to niezbędne. Luźny charakter spotkania pomaga również w obniżeniu napięcia i poziomu lęku pacjenta. Często zdarza się, że dziecko, które wcześniej nie mówiło do diagnosty, podczas konsultacji rodzinnej otwiera się i komunikuje werbalnie z rodziną i terapeutą.
Forma gier i zabaw służy jako odzwierciedlenie relacji panujących w rodzinie. Można wtedy zaobserwować, jaki rodzice mają stosunek do siebie oraz dzieci: czy dają dziecku przestrzeń do realizacji własnych pomysłów czy może mają silną potrzebę kontroli tej sytuacji i wywierają presję. Konsultacja ta nakreśla jak członkowie rodziny radzą sobie z lękiem, oceną czy stawianiem granic. Oczywiście zdajemy sobie sprawę, że nie jest możliwe podczas jednej godziny dokładnie poznać wszystkich członków rodziny i ich problemy. Rolą diagnosty nie jest ocena, ale przyjrzenie się dziecku i ustalenie szczegółowego obrazu jego funkcjonowania. Warto podkreślić, że dziecko z mutyzmem wybiórczym zachowuje się zupełnie inaczej w miejscu, w którym czuje się swobodnie niż tam, gdzie odczuwa niebezpieczeństwo. Podczas tej konsultacji terapeuta próbuje stworzyć ambulatoryjną sytuację rodzinną po to, by móc poznać tę drugą, pewniejszą siebie stronę pacjenta. Im dokładniejsza wiedza o dziecku, tym większa szansa na postawienie odpowiedniej diagnozy i udzielenia mu pomocy.
Konsultacja pedagogiczna
Istotnym elementem procesu diagnostycznego w Poradni Terapii Mutyzmu ”Mówię” jest konsultacja pedagogiczna. Jej celem jest poznanie funkcjonowania dziecka w sytuacjach edukacyjnych i społecznych oraz ocena tych obszarów rozwoju, które mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie w przedszkolu lub szkole.
Podczas spotkania pedagog nawiązuje z dzieckiem kontakt poprzez swobodną zabawę oraz aktywności dostosowane do jego wieku i możliwości. Nie oczekujemy od dziecka mówienia ani nie wywieramy presji na komunikację werbalną. Najważniejsze jest stworzenie atmosfery bezpieczeństwa, która pozwoli dziecku stopniowo oswoić się z nową sytuacją i nową osobą. W trakcie konsultacji pedagog obserwuje między innymi sposób komunikowania się dziecka, motorykę małą, poziom samodzielności, koncentrację, zdolność do przetwarzania informacji i wykonywania poleceń oraz umiejętności społeczne. Zwraca również uwagę na to, jak dziecko radzi sobie z sytuacjami wymagającymi współpracy, podejmowania decyzji czy proszenia o pomoc. Istotne są również reakcje na sukces, niepowodzenie oraz zmiany pojawiające się podczas wykonywania zadań.
W zależności od wieku dziecka wykorzystywane są różnorodne materiały edukacyjne, zadania grafomotoryczne, ćwiczenia rozwijające percepcję wzrokową i słuchową, gry planszowe oraz zabawy wymagające komunikacji i współpracy. Dzięki temu możliwa jest ocena poziomu gotowości szkolnej, funkcjonowania poznawczego oraz ewentualnych trudności, które mogą współwystępować z mutyzmem wybiórczym. Konsultacja pedagogiczna pozwala również określić, jakie formy wsparcia będą najbardziej pomocne dla dziecka w placówce edukacyjnej. Na podstawie obserwacji pedagog przygotowuje zalecenia dotyczące organizacji środowiska szkolnego lub przedszkolnego, sposobów komunikacji z dzieckiem oraz metod wspierania jego samodzielności i aktywności społecznej.
Warto podkreślić, że celem konsultacji nie jest sprawdzanie wiedzy dziecka ani ocenianie jego umiejętności. Spotkanie ma charakter diagnostyczny i wspierający. Dzięki niemu możemy lepiej zrozumieć indywidualne potrzeby dziecka oraz zaplanować działania, które pomogą mu bezpiecznie funkcjonować zarówno w grupie rówieśniczej, jak i w środowisku edukacyjnym.
Konsultacje psychologiczne
W naszym procesie diagnostycznym prowadzimy dwie psychologiczne konsultacje indywidualne z dzieckiem. Jeżeli dziecko nie jest gotowe zostawać w gabinecie sam na sam z diagnostą, pozostaje w nim z rodzicem.
Pierwsza konsultacja bazuje przede wszystkim na obserwacji. Diagnosta rejestruje to, jak dziecko reaguje na nową sytuację. Sprawdza, czy nawiązuje kontakt wzrokowy, czy może jest zupełnie wycofane. Obserwuje w jaki sposób zachowuje się ciało dziecka – czy jest luźne czy napięte. Czy pacjent swobodnie eksploruje otoczenie czy może nie wykazuje oznak zainteresowania. Każdy szczegół pozwala lepiej poznać dziecko i daje dane do pogłębionej diagnozy. Diagnosta próbuje nawiązać kontakt z dzieckiem i sprawdza, czy ono go odwzajemnia i w jaki sposób. Ważną informacją na temat dziecka jest także sposób jego zabawy. Czy proponuje wybraną przez siebie grę czy woli, gdy to zrobi terapeuta. Istotny jest również fakt, czy dziecko potrafi bawić się symbolicznie. Diagnosta dobiera narzędzia dostosowując je do możliwości i wieku badanego.
Regularne sesje z pacjentem pozwalają zaobserwować zmiany, jakie zachodzą w funkcjonowaniu dziecka w gabinecie terapeuty, ale również poza nim. To bardzo ważne, by dziecko z sesji na sesję czuło się bezpieczniej i bardziej komfortowo, dlatego diagnosta ma za zadanie zadbać o przyjazną i luźną atmosferę. Bardzo często dzieci z mutyzmem wybiórczym będąc sam na sam ze specjalistą w gabinecie komunikują się werbalnie. Nie jest to jednak kryterium diagnostyczne, ponieważ ważne jest, czy dziecko mówi w naturalnym środowisku. Podczas tych konsultacji specjalista zwraca też uwagę na sferę poznawczą dziecka.
Niekiedy dzieci dotknięte mutyzmem wybiórczym mówią do rodziców kiedy nie ma diagnosty w gabinecie. Aby to sprawdzić diagnosta może wyjść z pomieszczenia na korytarz czy do sąsiedniego pokoju.
Opinia diagnostyczna
Proces diagnostyczny w kierunku mutyzmu wybiórczego kończy się przygotowaniem opinii diagnostycznej. Jest to dokument podsumowujący wszystkie zebrane informacje oraz wnioski specjalistów. To właśnie w opinii diagnosta określa, czy dziecko przejawia cechy mutyzmu wybiórczego. Aby diagnoza była formalnie potwierdzona, konieczne jest dodatkowo zaświadczenie od lekarza psychiatry.
Jak powstaje opinia diagnostyczna?
Aby diagnoza była rzetelna, specjalista gromadzi dane z różnych źródeł. Pozwala to uzyskać całościowy obraz funkcjonowania dziecka. Obejmuje to:
-wywiad z rodzicami lub opiekunami,
-rozmowy z nauczycielami i obserwację funkcjonowania dziecka w placówce,
-analizę dostarczonej dokumentacji,
-opis przebiegu wszystkich sesji diagnostycznych.
Dzięki temu diagnosta może lepiej zrozumieć trudności pacjenta, sposób, w jaki dziecko komunikuje się z bliskimi i z obcymi, jak reaguje na zmiany i na sytuacje społeczne, które często wiążą się z lękiem. Dopiero po zebraniu wszystkich informacji zespół diagnostyczny podejmuje decyzję, czy mutyzm wybiórczy rzeczywiście występuje. Kluczową częścią opinii są zawsze zalecenia. Mają one pomóc zarówno rodzicom, jak i specjalistom oraz nauczycielom we wspieraniu codziennego funkcjonowania dziecka i redukowaniu jego lęku.
Co zawiera nasza opinia diagnostyczna?
– jednoznaczne stwierdzenie, czy dziecko prezentuje cechy mutyzmu wybiórczego;
– krótki opis specyfiki zaburzenia (jeśli diagnoza została potwierdzona);
– informacje z wywiadu z rodzicami/opiekunami oraz analizę dostarczonych dokumentów;
– dokładny opis przebiegu każdej sesji diagnostycznej;
– szczegółowe zalecenia dla rodziców, nauczycieli i specjalistów – stanowiące praktyczne narzędzie do codziennej pracy z dzieckiem.
W jakim celu jest wydawana opinia diagnostyczna i co zrobić po jej otrzymaniu?
Opinia diagnostyczna to dopiero początek drogi. Dzięki niej wiadomo, czego dziecko potrzebuje i jakie działania warto podjąć w najbliższym czasie. Bardzo ważne jest, aby po diagnozie nie rezygnować ze specjalistycznego wsparcia. Mutyzm wybiórczy nie mija sam z siebie, a objawy mogą się nasilać, jeśli dziecko pozostanie bez odpowiedniej pomocy. Dalsza współpraca z psychologiem, terapeutą czy pedagogiem pozwala stopniowo oswajać lęk i budować poczucie bezpieczeństwa, które jest podstawą do pojawienia się spontanicznej mowy w trudnych dla dziecka sytuacjach.
Sesja podsumowująca
Sam proces diagnostyczny trwa dosyć długo. W tym czasie mogą pojawić się zmiany w funkcjonowaniu dziecka. Podczas spotkań diagnostycznych z psychologiem i pedagogiem rodzice otrzymują wskazówki dotyczące pracy z dzieckiem i koncentrują się na tym, aby wprowadzić je w życie. Oznacza to więc, że proces diagnostyczny pełni też rolę terapeutyczną. Zwieńczeniem całego procesu jest sesja podsumowująca.
W celu uzyskania pełnego obrazu funkcjonowania dziecka sprawdzamy jak zachowuje się wśród rodziny oraz w środowisku szkolnym, czyli w miejscach, gdzie czuje się bezpiecznie a także tam, gdzie odczuwa lęk. Następnie specjalista przedstawia diagnozę rodzicom. W przypadku gdy u dziecka orzeka się mutyzm wybiórczy, rodzice są dokładnie informowani na temat tego zaburzenia. Najważniejsze dane znajdują się w opinii diagnostycznej, która jest dokładnie omawiana z rodzicami w gabinecie. Jeśli zgadzają się one z informacjami zawartymi w dokumencie, diagnosta ustala dalsze kroki pomocy dziecku np. czy potrzebna będzie terapia indywidualna, grupowa czy też rodzinna.
Zdarza się również, że rodzice przychodzą do poradni w celu uzyskania samej diagnozy. Dzieje się tak np. w przypadku gdy mieszkają w innym mieście. W tej sytuacji sesja podsumowująca będzie ostatnim spotkaniem z rodzicami. Dlatego terapeuta robi co w jego mocy, aby opiekunowie wyszli z gabinetu wyposażeni w podstawowe narzędzia pomocy dziecku. Ważne jest też, aby mieli świadomość, czego mają prawo oczekiwać od specjalistów, którzy będą z nimi w przyszłości współpracować.
Bywa też tak, że diagnoza pod kątem mutyzmu wybiórczego naprowadzi terapeutę na inne niepokojące objawy. W takim wypadku proponujemy pogłębioną diagnozę.