Koniec wakacji oznacza dla wielu rodzin powrót do codziennego rytmu. Wstawanie o określonej porze, przedszkole lub szkoła, zajęcia dodatkowe, spotkania z rówieśnikami i obowiązki, które podczas wakacji mogły zejść na dalszy plan.
Dla dziecka z mutyzmem wybiórczym powrót do placówki może być szczególnie wymagającym doświadczeniem. Nawet jeśli przed wakacjami dobrze funkcjonowało w przedszkolu lub szkole, nawiązało relację z nauczycielem i zrobiło ważne postępy w terapii, po przerwie może potrzebować czasu, aby ponownie poczuć się bezpiecznie.
Nie oznacza to, że wcześniejsze osiągnięcia zniknęły. Powrót do przedszkola lub szkoły po wakacjach jest kolejną zmianą, do której dziecko może potrzebować się ponownie zaadaptować.
Dlaczego powrót po wakacjach może być trudny?
Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym. Dziecko nie decyduje świadomie o tym, że nie będzie mówiło. W sytuacjach, w których odczuwa silny lęk, mówienie może stać się bardzo trudne lub wręcz niemożliwe.
Nowy rok szkolny oznacza ponowne wejście w środowisko, w którym pojawia się wiele wyzwań społecznych i komunikacyjnych. Dziecko musi odnaleźć się w grupie, kontaktować z nauczycielami i rówieśnikami, uczestniczyć w zajęciach, prosić o pomoc czy zgłaszać swoje potrzeby.
Dodatkowym wyzwaniem może być zmiana rutyny. Wakacje często oznaczają późniejsze chodzenie spać, dłuższe spanie, mniej przewidywalny plan dnia i więcej czasu spędzanego z rodzicami. Powrót do wcześniejszego rytmu może więc zwiększać napięcie.
Jak dziecko może zareagować?
Każde dziecko z mutyzmem wybiórczym może reagować inaczej. Niektóre dzieci z radością wracają do placówki spotkań z kolegami, a trudności pojawiają się dopiero po kilku dniach. Inne od początku mogą być bardziej wycofane lub napięte.
Rodzice mogą zauważyć:
- trudności z zasypianiem lub porannym wstawaniem,
- płacz, rozdrażnienie lub większą potrzebę bliskości,
- bóle somatyczne,
- niechęć do rozmów o przedszkolu i szkole,
- większe zmęczenie po powrocie do domu,
- wybuchy złości lub wycofanie,
- ograniczenie komunikacji w placówce.
Warto pamiętać, że dziecko może przez wiele godzin funkcjonować w napięciu, a dopiero w domu, czyli w bezpiecznym dla siebie miejscu, odreagować nagromadzone emocje.
Jakie emocje mogą towarzyszyć dziecku?
Powrót do placówki może wiązać się z wieloma, czasami sprzecznymi emocjami.
Dziecko może odczuwać radość z powodu spotkania z rówieśnikami, ale jednocześnie lęk przed tym, czy ponownie będzie potrafiło komunikować się w sytuacjach, które przed wakacjami były prostsze.
Może pojawić się niepewność, wstyd, smutek, złość czy bezradność. Dziecko może zastanawiać się:
„Czy będę umiał znowu rozmawiać z panią?”
„Co będzie, jeśli nauczyciel mnie o coś zapyta?”
„Czy koledzy będą chcieli się ze mną bawić?”
Dlatego warto patrzeć szerzej niż tylko na pytanie: „Czy dziecko dzisiaj mówiło?”. Równie ważne jest to, jak się czuło i ile wysiłku kosztowało je funkcjonowanie w danej sytuacji.
Powrót do szkoły to proces
Pierwszy dzień w placówce nie powinien być traktowany jako test.
Jeżeli dziecko po wakacjach przez pewien czas mówi mniej niż wcześniej, nie musi to oznaczać utraty wcześniejszych postępów. W nowej sytuacji może potrzebować ponownie zbudować poczucie bezpieczeństwa.
Warto obserwować nie tylko zdolności komunikacyjne, ale również inne oznaki adaptacji:
- czy dziecko wykazuje zdolność do separacji od rodziców,
- czy podejmuje kontakt z rówieśnikami,
- czy korzysta z komunikacji niewerbalnej,
- czy angażuje się w zajęcia,
- czy coraz swobodniej funkcjonuje w placówce,
- czy poziom napięcia stopniowo się zmniejsza.
Adaptacja może przebiegać stopniowo i w różnym tempie.
Jak rodzice mogą przygotować dziecko do nowego roku szkolnego?
Najważniejsze jest zwiększenie przewidywalności i poczucia bezpieczeństwa.
Przed rozpoczęciem roku szkolnego można stopniowo wrócić do wcześniejszych godzin snu i wstawania, przygotować potrzebne rzeczy, przypomnieć dziecku plan dnia oraz porozmawiać o tym, co będzie takie samo jak przed wakacjami.
Jeżeli w placówce pojawią się zmiany – nowy nauczyciel, sala czy grupa – warto uprzedzić o nich dziecko. Warto postępować zgodnie z metodą małych kroków i stopniowo adaptować dziecko do nowej rutyny czy sytuacji.
Pomocne może być również wcześniejsze odwiedzenie szkoły lub przedszkola i kontakt z nauczycielem.
W rozmowach z dzieckiem warto unikać pytań o to zwiększających presję dotyczących tego czy dziecko odpowiadało na pytania nauczyciela.
Zamiast tego możemy powiedzieć:
„Pierwsze dni mogą być trochę inne. Nie musisz od razu wszystkiego robić tak jak przed wakacjami, pamiętaj, że innym dzieciom również nie jest łatwo wrócić do placówki po wakacjach. Pamiętaj, że masz obok siebie wspierającego nauczyciela do którego możesz zwrócić się o pomoc. ”
Taki komunikat zmniejsza presję i pokazuje dziecku, że dorosły rozumie jego trudność.
Warto również żeby rodzice czy opiekunowie dziecka z mutyzmem wybiórczym porozmawiali z wychowawcą dziecka i/lub nauczycielami o niepokoju dotyczącym nowego startu dziecka w roku szkolnym. Wskazane jest również aby rodzice po pewnym czasie poprosili o informację zwrotną dotyczącą funkcjonowania swojej pociechy w placówce.
Powrót do placówki nie musi oznaczać powrotu do lęku
Pierwsze tygodnie po wakacjach mogą być dla dziecka z mutyzmem wybiórczym wymagające. Potrzebuje ono czasu, przewidywalności i spokojnego wsparcia ze strony dorosłych.
Warto pamiętać, że wakacyjna przerwa nie wymazuje wcześniejszych doświadczeń ani postępów dziecka. Może ono po prostu potrzebować czasu, aby ponownie z nich skorzystać.